Lịch sử phát triển của cà phê

Cà phê là thức uống được chiết xuất từ hạt của quả cây cà phê (Coffea). Thực vật học hiện đại xác định chi cà phê có nguồn gốc bản địa từ vùng nhiệt đới châu Phi và các quần đảo trên Ấn Độ Dương như Madagascar, Comoros, Mauritius và Réunion.

Ngày nay, cây cà phê được canh tác tại hơn 70 quốc gia nằm trong vùng không gian địa lý gọi là Vành đai cà phê (Coffee Belt) – khu vực cận xích đạo trải dài qua châu Mỹ, Đông Nam Á, Ấn Độ và châu Phi.

1. Nguồn gốc sinh học và Truyền thuyết Kaffa

Các nghiên cứu giải trình tự gen của tổ chức World Coffee Research (WCR) khẳng định vùng cao nguyên phía tây nam Ethiopia (đặc biệt là vùng Kaffa) là trung tâm đa dạng di truyền gốc của giống Cà phê Chè (Coffea arabica).

Về mặt lịch sử, nguồn gốc phát hiện cà phê gắn liền với một truyền thuyết nổi tiếng. Năm 1671, linh mục người Do Thái Antonius Faustus Nairon lần đầu ghi chép câu chuyện này trong luận thuyết De Saluberrima Potione Cahue:

• Sự kiện: Anh chăn dê Kaldi tại vùng Kaffa nhận thấy đàn dê trở nên tăng động, chạy nhảy không mệt mỏi sau khi ăn quả màu đỏ của một loài cây lá xanh thẫm.

• Xác minh: Kaldi ăn thử quả và trải nghiệm trạng thái tỉnh táo tương tự.

• Lan truyền: Các tu sĩ tại tu viện gần đó đã nấu nước ép từ loại quả này. Thức uống giúp họ duy trì sự tỉnh táo suốt nhiều giờ cầu nguyện ban đêm.

Dù câu chuyện của Kaldi mang tính dân gian, các bằng chứng lịch sử ghi nhận các tín đồ Do Thái và Sufi tại Yemen mới là những người đầu tiên chế biến và tiêu thụ cà phê như một thức uống vào thế kỷ 15 để phục vụ các nghi lễ ban đêm.

2. Cuộc dịch chuyển toàn cầu và Hành trình phá bỏ thế độc quyền

Trong nhiều thế kỷ, người Ả Rập kiểm soát hoàn toàn việc trồng trọt và thương mại cà phê bằng cách đun chín hạt trước khi xuất khẩu để ngăn chặn việc làm giống. Tuy nhiên, sự bùng nổ nhu cầu tiêu dùng tại châu Âu đã kích hoạt cuộc đua nhân giống toàn cầu.

Ả Rập (Độc quyền hạt) ──> Công ty Đông Ấn Hà Lan (Lấy giống) ──> Vườn Bách thảo Amsterdam (1710) ──> Các đồn điền thuộc địa toàn cầu

• Vai trò của người Hà Lan: Cuối thế kỷ 17, Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) thu thập thành công cây giống và đưa về trồng tại Java (Indonesia).

• Trung tâm phân phối giống: Năm 1710, thương nhân đưa cây cà phê về nhân giống tại Vườn Bách thảo Amsterdam. Nơi đây trở thành nguồn cấp giống cho toàn bộ các đồn điền tại Tân Thế giới (Châu Mỹ).

• Bùng nổ hàng hóa: Đến thế kỷ 18, các nhà truyền giáo, du khách và thực dân đã đưa cây cà phê phủ sóng toàn cầu. Cà phê nhanh chóng trở thành một trong những cây trồng xuất khẩu mang lại lợi nhuận cao nhất thế giới.

3. Lịch sử phát triển cây cà phê tại Việt Nam

Theo tài liệu của Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI), cây cà phê do các linh mục Pháp đưa vào Việt Nam lần đầu tiên vào năm 1857. Tuy nhiên, quy mô sản xuất thương mại chỉ chính thức bắt đầu từ cuối thế kỷ 19.

Cột mốc lịch sử và Số liệu phát triển

• Năm 1888: Đồn điền cà phê thương mại đầu tiên được người Pháp thành lập tại vùng Kẻ Sở (nay thuộc Hà Nam). Giống gieo trồng ban đầu là cà phê chè (Coffea arabica), canh tác dọc theo các vùng ven sông.

• Mở rộng diện tích: Bán kính canh tác nhanh chóng lan rộng xuống Phủ Lý, Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, sau đó phát triển mạnh tại Tây Nguyên (Kon Tum, Di Linh, BMT).

• Giai đoạn 1937–1938: Thống kê lịch sử ghi nhận tổng diện tích cà phê trên toàn lãnh thổ Việt Nam đạt 13.000 ha, với sản lượng 1.500 tấn/năm.

Phân loại 3 giống cà phê chính tại Việt Nam

Hiện nay, ngành nông nghiệp Việt Nam khai thác thương mại 3 dòng cà phê chính:

Kết luận

Từ những cây dại tại rừng mưa Ethiopia, cà phê đã trải qua cuộc hành trình xuyên lục địa để trở thành mặt hàng nông sản có khối lượng giao dịch hàng đầu thế giới. Tại Việt Nam, từ đồn điền Kẻ Sở năm 1888, cây cà phê đã phát triển thành ngành công nghiệp tỷ đô, biến Việt Nam thành cường quốc xuất khẩu cà phê thứ hai thế giới.